مساجد تاریخی بروجرد؛ از شکوه معماری تا ثبت جهانی

مساجد فراتر از کارکرد مذهبی، بخشی از حافظه تاریخی و هویت معماری را در خود جای داده‌اند و اکنون تکمیل پرونده جهانی آنها، در کنار حفاظت از بافت تاریخی و توسعه زیرساخت‌های گردشگری، به یکی از مطالبات اصلی بروجرد از وزارت میراث فرهنگی تبدیل شده است.

مسجد در جغرافیای تاریخی ایران، تنها یک بنای مذهبی نبوده است و بسیاری از مساجد کهن در طول قرن‌ها، همزمان محل عبادت، آموزش، تعاملات اجتماعی و شکل‌گیری بخشی از حیات شهری بوده‌اند.

از همین منظر، حفاظت از یک مسجد تاریخی را نمی‌توان تنها حفاظت از یک بنای معماری دانست بلکه صیانت از بخشی از حافظه جمعی و تداوم تاریخی یک شهر است.

بروجرد نیز از جمله شهرهایی است که می توان پیوند میان معماری، مذهب و زندگی اجتماعی را در سیمای تاریخی آن مشاهده کرد و اکنون همزمان با آغاز هفته جهانی مساجد و در آستانه سفر وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به لرستان، پیگیری برای ثیت جهانی دو مسجد تاریخی جامع و امام(ره) آن مورد توجه قرار گرفته است.

از ۱۶ مسجد تاریخی بروجرد، مسجد جامع عتیق و مسجد جامع سلطانی یا مسجد امام(ره) جایگاهی ویژه دارند، دو بنا که هر یک روایتگر بخشی از تاریخ معماری ایران هستند و قرار گرفتن آنها در مسیر ثبت جهانی، می‌تواند فرصتی برای پیوند دادن حفاظت از میراث با توسعه گردشگری فرهنگی باشد.

در این میان، ثبت جهانی نه پایان مسیر، بلکه سازوکاری برای افزایش حساسیت‌های حفاظتی، استانداردسازی اقدامات مرمتی و فراهم کردن زمینه معرفی یک اثر در مقیاس بین‌المللی است.
مراحل نهایی تکمیل پرونده ثبت جهانی

پرونده ثبت جهانی این دو مسجد در نقطه‌ای قرار دارد که بخشی از مقدمات آن انجام شده و بخشی دیگر همچنان نیازمند تکمیل، هماهنگی و پیگیری است؛ مسیری که در صورت همراهی دستگاه‌های متولی می‌تواند از یک پرونده اداری فراتر رفته و به برنامه‌ای جامع برای حفاظت و بهره‌گیری گردشگری از این دو بنای تاریخی تبدیل شود.

در همین چارچوب، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان بر جایگاه ویژه مسجد جامع و مسجد امام(ره) بروجرد در برنامه‌های ثبت جهانی تاکید کرد و گفت: تکمیل دقیق پرونده این دو بنا می‌تواند علاوه بر صیانت از آنها، ظرفیت‌های گردشگری بروجرد را در سطحی فراتر از مرزهای کشور معرفی کند.

عطا حسن‌پور اظهار داشت: مساجد جامع و امام بروجرد به عنوان دو شاهکار معماری و نمادهای تمدن این دیار، در کانون توجه میراث فرهنگی قرار گرفته‌اند و برنامه‌ ریزی‌های لازم برای تکمیل پرونده و ثبت نهایی آنها در فهرست آثار جهانی یونسکو در دستور کار است.

وی افزود: ثبت جهانی این دو بنای ارزشمند تنها یک عنوان نیست، بلکه راهی برای معرفی ظرفیت‌های گردشگری بروجرد به جهان است که با تحقق آن، علاوه بر تقویت حفاظت بین‌المللی از این آثار، زمینه رونق گردشگری و جذب گردشگران خارجی به لرستان فراهم خواهد شد.

وی همچنین بر انجام مراحل فنی، مرمت‌های حفاظتی و مستندنگاری‌های لازم با همکاری متخصصان تاکید کرد تا پرونده‌ها پس از تکمیل، از قابلیت لازم برای ارزیابی در مجامع بین‌المللی برخوردار باشند.

در سطح شهرستان نیز پیگیری این پرونده وارد مرحله‌ای عملیاتی‌تر و علاوه بر انجام مطالعات حفاظتی و مستندنگاری، وضعیت نواقص و مقدمات لازم برای هر یک از دو مسجد به صورت جداگانه بررسی شده و بخشی از اقدامات اصلاحی نیز انجام گرفته است.

مساجد بروجرد، شاهکار معماری و نماد تمدن

رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بروجرد در تشریح آخرین وضعیت این پرونده اظهار کرد: بروجرد ۱۶ مسجد تاریخی دارد که در این میان، دو مسجد فاخر و بی‌نظیر جامع عتیق و جامع سلطانی یا همان مسجد امام (ره) از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند.

مهدی گودرزی افزود: این مساجد به عنوان دو شاهکار معماری و نماد تمدن، فرهنگ و میراث فرهنگی بروجرد در برنامه ثبت جهانی قرار گرفته‌اند که برنامه‌ریزی برای تکمیل پرونده و ثبت جهانی آنها در فهرست آثار جهانی در دستور کار و پیگیری‌های لازم برای انجام این کار در حال انجام است.

وی ادامه داد: در جریان سفر وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به بروجرد طی روزهای آینده، موضوع ثبت جهانی این دو مسجد یکی از مطالبات مهم شهرستان از وزیر خواهد بود.

گودرزی با اشاره به روند بررسی‌های کارشناسی مسجد امام (ره) گفت: کارشناسان، ماه گذشته از مسجد بازدید کردند، موانع موجود نیز رفع و مستندات مربوط به رفع نواقص نیز ارسال شده است، اما مسجد جامع هنوز در این مرحله قرار نگرفته و نیازمند تکمیل مقدمات و پیگیری‌های بیشتر است.

ضرورت هم‌افزایی میان اداره اوقاف و امور خیریه و هیات امنای مساجد

وی تاکید کرد: برای انجام سریع‌تر این کار، لازم است هم‌افزایی میان اداره اوقاف و امور خیریه و هیات امنای مساجد شکل بگیرد و دستگاه متولی نیز پای کار بیاید تا روند تکمیل پرونده با سرعت بیشتری پیش برود.

رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بروجرد همچنین گفت: مطالعات حفاظتی و مستندنگاری‌های لازم در خصوص هر دو مسجد در حال انجام است تا پرونده‌ها پس از تکمیل برای ارزیابی و ترجمه بین‌المللی ارسال شوند.

به هر حال پرونده ثبت جهانی این دو مسجد، تنها یک موضوع اداری نیست و به مجموعه‌ای از الزامات حفاظتی، شناخت دقیق ارزش‌های تاریخی و ارائه مستندات معتبر درباره جایگاه معماری و تاریخی بناها وابسته است که هر کدام به تنهایی بخشی از تاریخ معماری بروجرد و غرب ایران را روایت می‌کنند.

مسجد جامع بروجرد؛ از کهن ترین مساجد غرب کشور

مسجد جامع بروجرد از کهن‌ترین مساجد غرب کشور شناخته می‌شود و ساخت آن به دوران حکومت قاسم بن عجلی، معروف به ابودلف، از حکمرانان مامون و معتصم عباسی بر غرب ایران و در فاصله سال‌های ۱۵۰ تا ۲۲۶ قمری نسبت داده شده و در دوره سلجوقی نیز مسجدی مهم و پررفت‌وآمد بوده است.

محوطه‌سازی مسجد در قرون چهارم و پنجم هجری انجام شده و بخش‌های دیگر بنا و تعمیرات آن در دوره‌های بعد شکل گرفته؛ مجموعه‌ای که در طول قرن‌ها، لایه‌های مختلف تاریخی را در ساختار خود حفظ کرده است و همین تداوم تاریخی، یکی از وجوه اهمیت آن به شمار می‌رود.
مسجد امام یکی از بزرگترین و زیباترین مساجد ایران

مسجد امام یا سلطانی بروجرد با صحن وسیع، ایوان‌های مرتفع و معماری شاخص دوره قاجار، از بزرگترین و زیباترین مساجد تاریخی ایران به شمار می‌رود.

ساخت این مسجد در دوره زندیه آغاز و در دوره فتحعلی‌شاه قاجار تکمیل شد و بنای چهارایوانی آن با تزئینات کاشی‌کاری، یکی از جلوه‌های شاخص معماری مذهبی بروجرد است.

این مسجد در زلزله سال ۱۳۸۵ آسیب‌های قابل توجهی دید، اما همچنان پابرجاست و با وسعتی حدود هفت هزار مترمربع، در شمار بزرگترین مساجد تاریخی غرب ایران قرار دارد، وجود ۶۱ حجره در این مسجد که محل اسکان و تحصیل طلاب بوده، نشان‌دهنده جایگاه آن در ساختار آموزشی و دینی منطقه بوده و این بنا در دوره‌های مختلف یکی از حوزه‌های معتبر دینی لرستان به شمار می‌آمده است.

اکنون یکی از مطالبات مهم از وزیر میراث فرهنگی، حمایت از ثبت جهانی دو مسجد تاریخی جامع و امام(ره) است و در کنار آن مطالبات دیگر در حوزه گردشگری شهرستان بروجرد مطرح می شود.

بروجرد در حوزه میراث فرهنگی با کمبود ظرفیت مواجه نیست بلکه موضوع اصلی، تبدیل این ظرفیت‌های پراکنده به یک زنجیره منسجم حفاظتی و گردشگری است.

مسجد جامع و مسجد امام(ره) می‌توانند در قلب این زنجیره قرار گیرند و در کنار بافت تاریخی، خانه‌های تاریخی، بازار، بناهای مذهبی و ظرفیت صنایع‌دستی، تصویری کامل‌تر از هویت تاریخی شهر ارائه دهند.

هفته جهانی مساجد از همین منظر می‌تواند فرصتی برای بازخوانی نقش این بناها در حیات تاریخی و فرهنگی بروجرد و سفر وزیر میراث فرهنگی نیز می‌تواند نقطه‌ای برای پیوند دادن مطالبات محلی با حمایت‌های ملی باشد.

ثبت جهانی دو مسجد هرچند هدفی مهم و ارزشمند است، اما زمانی می‌تواند به یک دستاورد پایدار تبدیل شود که همزمان حفاظت از بافت تاریخی، مرمت اصولی، تامین زیرساخت، توسعه اقامت و معرفی حرفه‌ای ظرفیت‌های گردشگری نیز دنبال شود که در نهایت می‌تواند میراث چندصدساله بروجرد را از یک گنجینه تاریخی به سرمایه‌ای زنده برای آینده شهر تبدیل کند.